ANTALYA – ÜÇADALAR AKDENİZ FOKU HABİTAT ARAŞTIRMASI
Özet
Nesli kritik derecede tehlike altında olan Akdeniz Foku’nun (Monachus monachus) doğu Akdeniz’deki dağılımı son yıllarda yapılan çalışmalar ile netlik kazanmaya başlamıştır. Mersin’in batı sahili 1999 – 2002, Adana ve Hatay sahilleri 2003-2005 ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Sahili de 2006’da çalışılmış; önemli yaşam ve üreme alanları belirlenmiş, bu alanda yaşamakta olan koloniye ait bireylerin önemli bir bölümü tanımlanmıştır. 2006 yılına kadar söz konusu koloninin dağılım alanının Mersin – Kıbrıs – Hatay üçgeni ile sınırlı olduğu tahmin edilirken 2006 yılında Antalya Üçadalar bölgesinden gelen yoğun fok gözlemleri bu bölgenin de önemli fok alanı olabileceğini göstermiştir.
Bu çalışma doğu Akdeniz Fok kolonisinin dağılım sınırlarını araştırmak ve Antalya Üçadalar bölgesinde yaşayan grup hakkında bilgi toplamayı amaçlamaktadır. Toplanan verilerle tür hakkında bilinenler güncellenecek ve koruma mevcut risk analizleri yenilerek koruma önerileri yenilenecektir. Proje dahilinde bölgeye biri kapsamlı kıyı mağaraları sörveyi olmak 3 sefer düzenlenecektir. İlk kapsamlı seferde fokların kullanımına uygun bulunan mağaralara kızılötesi algılayıcılar yerleştirilecektir. 2 aylık aralar ile bu cihazlar kontrol edilerek bölgedeki fokların hareketleri izlenecek, otomatik olarak fotoğraflanacak ve elde edilen görüntüler foto tanımlama yöntemi ile bireylerin tanımlanmasında kullanılacaktır. Tanımlanan bireyler KKTC ve Mersin sahillerinde tanımlanan diğer fok bireyleri ile karşılaştırlarak koloniler arasındaki ilişkiler belirlenecektir.
AMAÇ
Projenin başlıca amacı Antalya’da Üçadalar olarak adlandırılan bölgede yaşamını sürdürdüğü tahmin edilen Akdeniz foku grubu hakkında mümkün olduğunca veri toplamaktır. Projenin beklenen çıktıları
1) Akdeniz Foku tarafından kullanılmaya uygun kıyı mağaraların envanteri ve fok kullanımı açısından sınıflandırılması
2) Bölgede yaşadığı düşünülen bireylerin tanımlanması ve grubun demografik yapısı
3) Araştırma sırasında elde edilen fotoğraflardan üretilecek olan Üçadalar fok arşivi
Konu ve Kapsam
Akdeniz foku kritik derecede tehlike altında bir türdür. Bir zamanlar tüm Akdeniz sahillerinde görünürken 1970’li yıllarda hızla azalmaya başlayarak yok olma sürecine girmiştir. Bugün Akdeniz fokları sadece Moritanya, Maderia, Yunanistan ve Türkiye sahillerinde dağınık koloniler halinde yaşamlarını sürdürmektedir. Tür Türkiye’nin de taraf olduğu uluslararası antlaşmalarla koruma altına alınmıştır. Dolayısı ile türe ev sahipliği yapan birkaç ülkeden bir olarak Türkiye Akdeniz Fokunu korumakla yükümlüdür.
Tür hakkında yeterince bilgi bulunmaması koruma çalışmalarının etkisiz kalmasına neden olmuştur. Bilgi eksikliğinden doğan, en yakın tarihli ve en çarpıcı örnek 2006 kışında Didim sahillerinde bulunan yavru fokdur. Bulunduktan sonra bakıma alınan ve ardından Gökova sahiline bırakılan yavru herhangi bir fok kolonisine kavuşturulamadığı için Datça limanında tekrar insanlara sığınmıştır. Bulunduğu bölgede türün neslini devam ettirmek için belki de son umut olan bir bireyin nereye ait olduğu, nerede doğmuş olabileceği bilinmediği için ekolojik olarak ölümüne sebep olunmuştur. Aynı dönemde daha önceden çalışılmış bir alan olan Hatay’ın Samandağ sahilinde bulunan başka bir fok yavrusu ise gerekli müdahalelerin ardından doğmuş olabileceği mağaraya bırakılmış ve bu sayede annesine ve dolayısı ile ait olduğu koloniye kavuşmuştur. Sonuçları itibari ile bu iki olay türün korunması için yaşam alanı araştırmalarının gerekliliğini son derece net olarak ortaya koymaktadır.
ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü Antalya Gazipaşa’nın doğusunda kalan ve Suriye sınırına kadar olan alanı ve KKTC sahillerini önceki yıllarda çalışmıştır. Bu calışmalar sonucunda Anamur-Erdemli arasında 33, Hatay sahilinde 3, KKTC kıyılarında 4 olmak üzere 40 adet birey tanımlanmış, koloninin demografik yapısı çıkartılmış ve bunun sonucunda populasyonun varlığını sürdürebilme olasılıkları hesaplanmıştır. Ancak 2006 yılında Üçadalar bölgesinde dalış turizmi yapan firmalardan yoğun olarak fok gözlemleri gelmesi ve dahası bölgede yavru fok bulunduğunun bildirilmesi bu alanında çalışılması gereği doğurmuştur.
Literatür
Akdeniz foku bilim camiasında 2 farklı populasyon olarak ele alınmaktadır; Akdeniz populasyonu ile Mauritanya sahilleri ve Maderya adasında yaşan kolonileri kapsayan Atlantik populasyonu (Gonzales ve ark., 2006). Akdeniz populasyonun parçalanarak bir kaç bireylik küçük kolonilere ayrılmış olması nedeni ile çalışılması oldukça zordur. Bu nedenle tür hakkında bugün bilinenlerin çoğu Atlantik kolonisi üzerine yapılmış çalışmalardır (González ve ark., 1997). Burada yapılan çalışmalar sayesinde tür hakkında pek çok bilgi edinilmiş; türün üreme dönemleri, doğum ve doğum sonrası hayatta kalma oranları, anne bakımı (Gazo ve ark., 1999); cinsiyetler arası morfometrik farklılaşma, (Samaranch & González, 2000) yavrularda cinsiyete göre morfometrik farklılaşmalar (Badosa ve ark., 1998), dalış süreleri ve derinlikleri, süt alma ve sütten kesilme sürelerini (Gazo & Aguilar, 2005); dişilerin üreme döngülerini ortaya çıkartılmıştır (Pastor & Aguilar, 2003) .Ayrıca Maderya adası foklarının mağara tercihleri Karamanlidis (2004) tarafından ortaya konulmuştur.
Buna karşın Akdeniz populasyonu ile ilgili çalışmalar da yok değildir. Dendrinos ve ark., (1999) yeni doğan yavruların doğum tarihini belirlemede kullanılacak morfometrik özelliklere dayalı bir şablon çıkartmışlardır. Ok (2006) bu şablonu Doğu Akdeniz gözlemlerini de ekleyerek yaş hesabında kullanılacak bir başka şablona çevirmiştir. Yunanistan sahillerindeki fokların yavrulama alanları da analiz edilerek üreme için tercih edilen mağaralar sınıflandırılmıştır (Dendrinos ve ark., 2007a). Ayrıca rehabilite edildikten sonar doğaya salıverilen bir yavruya bağlanan bir verici ile dolaşma alanları ve dalış davranışları ile ilgili önemli bulgular elde edilmiştir (Dendrinos ve ark., 2007b).
Türkiye’de yaşayan foklar üzerine yapılmış çalışmaların önemli bir bölümü eskiye dayanmaktadır (Berkes ve ark., 1979; Mursaloğlu, 1984; Mursaloğlu, 1991). 1990’lı yıllardan bu yana ise türü hedef alan pek çok proje yürütülmüş ancak bu projelerin çıktıları yeteri kadar bilimsel literatürde yer almamıştır.
Tüm Türkiye kıyılarını kapsayan en kapsamlı çalışma Öztürk (1995) tarafından 1987-1991 tarihleri arasında yapılmıştır. Aradan 16 yıl geçmesine rağmen o dönemde verilen sayılar benzer bir araştırma ile güncellenememiştir. Diğer taraftan yüksek lisans tezi seviyesinde bazı çalışmalar olmakla birlikte bunların çok büyük bir bölümü arazi çalışmasına dayanmayan tahmin ve ikinci-üçüncü ağız istihbarat bilgilerine dayanan derleme niteliğindedir.
Türkiye sahillerinde en yoğun çalışılmış alan Mersin’in Erdemli ilçesi ile Antalya’nın Gazipaşa ilçesi arasında kalan sahil şerididir. Bu çalışmalar sonucunda bugün Türkiye’de bilinen en kalabalık ve sürekli üreyen tek kolonisinin de bu alanda barınmakta olduğu ortaya konulmuştur (Gücü ve ark. 2004; Ok, 2006; Gücü ve Ok, 2006). Bu bölgedeki koloninin izlenmesi sonucunda da tür hakkında önemli bulgular elde edilmiştir; bu bulguların başında koloni içinde alan paylaşımı, teritorial bölge kullanımı, çok eşlilik ve harem oluşumu, yavru bakımı gibi sosyal özellikler ile türün geleceğini tehdit eden aşırı balıkçılık baskısı nedeni ile üreme başarısının düşmesi, alle etkisi (düşük popülasyon etkisi) gibi faktörler incelenmiştir (Gücü ve ark. 2004).
Iskenderun Körfezi ve civarındaki olası fok habitatlarının belirlenmesine yönelik çalışma sonucunda bu bölgede de üreyen bir koloninin varlığı ortaya konulmuştur (OK, 2006). 1994-2005 yılları arasında elde edilen tüm veriler ışığında bölgede uygulanmakta olan koruma önlemlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla populasyonun hayatta kalabilme şansı incelenmiştir (Population Viability Analysis). Bu analiz sonucunda eğer koruma uygulanmasaydı tükenmeleri neredeyse kesin olan koloninin koruma sonucunda hayatta kalma oranının önemli derecede arttığı bulunmuştur (Gücü ve Ok, 2006).
Son olarak 2006 - 2007 yılında KKTC sahilinde yaşamakta olan 4 bireylik küçük bir koloni bulunmuştur (Gucu ve ark., degerlendirmede). Bulunan bireylerden birinin Türkiye sahilinde tanımlanan foklardan olduğu anlaşılmış ve böylece ada ile Anadolu kıyısı arasında gidiş gelişler olduğu kesinleşmiştir.
Projenin özgün değeri
Son derece nadir olan Akdeniz foku hakkında bilinenler tahminler, sağdan soldan toplanan istihbarat verileri ve yorumlara dayanmaktadır. Türün hala yaşamını sürdürdüğü bir kaç ülkeden bir olan Türkiye’de türün dağılımı, sayıları, demografik yapısı gibi konularda bilimsel disiplin çerçevesinde yapılmış güncel ve güvenilir çalışma çok azdır. Tür hakkında bilinenlerin bu derece az olması türün korunması için uygulanacak olan detaylı eylem planlarının da yapılmasını engellemektedir. Sunulan bu çalışmanın başarılı olması ve beklenen veriler ulaşması durumunda tüm doğu Akdeniz sahillerimiz boyunca oldukça detaylı bir veri tabanı elde edilmiş olacaktır. Bu veri tabanı kullanılarak populasyonun hayatta kalabilirlik analizi PVA (population viability analysis) yapılabilecektir. Bu da hem türün anlaşılmasını sağlayacağından hem de korunmasına yönelik planların oluşturulmasına eksiklliği duyulan bilimsel altyapıya katkıda bulunacaktır.
Projenin önemi
Akdeniz Foku Türkiye’nin imzaladığı BERN, BARCELONA, BONN, CITES gibi uluslararası antlaşmalar kapsamında korumayı taahhüt ettiği bir türdür. Bu taahhüt türün yaşam alanınının belirlenmesi, bu alanlardaki tehditlerin ortaya çıkartılmasını ve mücadele edilmesini gerektirmektedir. Bu çalışma bu taahhütlerin bir kısmının yerine getirilmesi açısından önemlidir.
Yapılacak olan çalışma temelde bilimsel amaçlı olup türün Antalya Üçadalardaki dağılım ve üreme alanlarının belirlenmesine yöneliktir. Diğer taraftan söz konusu bölgede yaşayan fokları tehdit eden başlıca faktör hızla artmakta olan dalış turizmidir. Tüm dalış firmaları foklar tarafından barınma ve üreme amacıyla kullanılan mağaralara dalışları programlarına eklemişlerdir. Oysa ki 1380 sayılı kanun gereğince fok mağaralarına girmek yasaktır. “FOK MAĞARASI” tanımı yapılıp hangi mağaraların foklar tarafından kullanıldığı bilinmediğinden bu düzenlemeye pratikte uyulmamakta ve kolluk kuvvetleri de kanuna aykırtı davrananlar hakkında işlem yapamamaktadır. Bu çalışma sonucunda elde edilecek mağara envanterinin Kültür ve Turizm Bakanlığına iletilmesi ile foklar için kritik derecede önemli olan nı yaşam alanlarının korunması sağlanabilecektir.
Ayrıca, fokların 11 aylık hamilelik dönemi sonunda dünyaya getirdikleri tek yavrunun fırtına, mağaraya yabanıların girmesi, vb nedenlerle annesini kaybetmesi oldukça sık olarak karşılaşılan bir durumdur. Hayatının ilk 4 ayı annesine ve anne sütüne bağımlı olan yavrunun bu dönemde anneden kopması ölümü anlamına gelmektedir. Fokların üreme alanı olan bölgelerin ve bu bölgedeki üreme mağaralarının belirlenmesi kritik dönemde anneden ayrı düşen fokların anneye kavuşturulması bakımından da çok önemlidir.
Yöntem
Çalışmada ekibin daha önce de başarı ile uyguladığı yöntem kullanılacaktır. Bu yöntem son derece nadir olan bir deniz memelisi olan fok ile denizde karşılaşma olasılığının oldukça düşük olduğu; karşılasılsa dahi bu karşılaşmada toplanabilecek verinin de son derece sınırlı olacağı varsayımına dayanmaktadır. O nedenle fokun biyolojisinden yararlanarak dinlenmek ve üremek için kullandıkları kıyı mağaralarına odaklanılacaktır. Bölgedeki kıyı mağaralarının envanterinin çıkartılması ve fok kullanımı açısından sınıflandırılması ilk aşamadır. Bu aşamada ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsünün araştırma teknesi LAMAS I ile Eylül-Ekim 2007 tarihinde bir kıyı tarama seferi düzenlenecek Çıralı kumsalı (36o23’43”N – 30o28’39”E) ile Finike (36o16’11” - 30o22’04”E) arasında kalan kıyı şeridinin tamamı taranacaktır. Tarama 3’er kişiden oluşan 2 ayrı ekip tarafından yapılacaktır. Ekipde donüşümlü olarak bir kişi yüzerek sualtından kıyıyı tarayacak, bir kişi toplanan verileri kaydecek, bir kişi de sudaki araştırmacıyı kollayarak kullanılan Zodiac botu kumanda edecektir. Taranan alanda bulunan tüm sualtı ve suüsütü girişli mağaraların GPS koordinatları, giriş yönü, eni, yüksekliği, giriş koridorunun uzunluğu, içeride bir fokun yatabileceği platform ya da kumsal bulunup bulunmadığı kaydedilecektir. Kumsal ya da platform bulunması durumunda eski iz olup olmadığı kumsaldaki çöküntüden, kokudan, kürk artıklarından ve dışkı olup olmadığına dikkat edilerek kontrol edilecektir. Bu veriler ışığında mağaranın fok kullanımına uygun olup olmadığı, uygun ise üreme ya da dinlenme mağarası mı olabileceği belirlenecektir. Sözü edilen çalışma Gücü ve ark. (2004 ve 2007)’de sunulan protokoller dikkate alınarak gerçekleştirilecektir. Kıyı tarama esnasında kıyıda görülen tüm insan faaliyetleri (amatör ve profesyonel balıkçı sayısı, zıpkıncı, dalgıç, vb sayıları) kayda geçirilecektir.
Uygun bulunan mağaralara ekibin daha önce başka alanlarda kullanıp başarılı sonuçlar elde ettiği Kızılötesi algılayıcı sistemler yerleştirilecektir. Yerleştirilen cihazlar proje süresi boyunca 2 aylık aralıklarla kontrol edilecektir. Bu sistem sayesinde mağaraya girip çıkan fokların giriş çıkış tarihleri ve görüntüleri elde edilecektir. Görüntülenen fokların cinsiyeti ve yaşı (Samaranch & González, 2000; Dendrinos ve ark., 1999 ve Ok, 2006) dikkate alınarak belirlenecektir. Elde edilen bulgular demografik yapının çıkartılmasında kullanılacaktır. Ayrıca elde edilen görüntüler, Batı Mersin ve KKTC sahillerinde görüntülenen foklar ile karşılaştırılacak ve farklı alanlar arasındaki olası fok haraketleri belirlenecektir.
Elde edilen tüm fotograflardan bir albüm oluşturulacaktır. Benzer albümler Batı Mersin, KKTC ve Hatay sahillerinde görüntülenen foklar için de yapılmış ve bu albümler sayesinde söz konusu bölgelerden gelen gözlem verilerinin bilimsel veri olarak analiz edilebilmesi sağlanmıştır.
Fok yaşam alanı üzerindeki tehditlerin belirlenmesi ve koruma tedbirlerinin önceliklendirilmesi amacıyla toplanan gözlem verileri Coğrafik Bilgi Sistemine (ARCGIS 9.0) farklı katmanlar olarak girilecektir. Başlangıçta düşünülen tehditler ve bu tehditler için belirlenen tabakalar aşağıdaki gibidir;
Turizm:
Yerleşik turizm (ikincil konutlar, oteller, vb)
Dalış turizmi (dalış turlarının yapıldığı noktalar ve dalış teknesi sayıları)
Yat turizmi (demirlemiş yatlar ve belli başlı rotalar)
Günübirlik turlar (turların duraklama noktaları ve belirgin rotalar)
Balıkçılık
Profesyonel balıkçılık (küçük ve büyük ölçekli balıkçı tekneleri ve belli başlı avlanma alanları)
Amatör balıkçılık (Kıyı balıkçıları, tekne ile avlanan balıkçılar, belli başlı avlak sahaları)
Zıpkıncılar
Gemi trafiği
Tanker vb. Gemiler (bölgeden geçen belli başlı rotalar)
CBS’ne girilen bu katmanlara fok yaşam alanları ve sıklıkla fok gözlenen noktalar da eklenerek alansal analiz ile (spatial analyse) değerlendirilecektir
